Հայաստանը կառուցելու է մոդուլյար տիպի նոր ատոմակայան

Հայաստանում նոր ատոմակայանը լինելու է մոդուլյար տիպի, սակայն արտադրող երկրի վերջնական ընտրություն դեռևս չի կատարվել, այդ մասին ասել է տարածքային կառավարման և ենթակառուցվածքների նախարար` Դավիթ Խուդաթյանը:

Հայաստանի իշխանությունները կատարել են նոր ատոմակայանի տեսակի ընտրությունը՝ որոշելով, որ այն պետք է լինի մոդուլյար տիպի։ Արտադրող երկրի ընտրությունը պայմանավորված է լինելու հենց մոդելի ընտրությամբ։ Այս պահին համապատասխան առաջարկներ կան և ուսումնասիրվում են ամերիկյան, ֆրանսիական, ռուսական, կորեական և չինական կողմերից, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի մոդուլյար ատոմակայանների տարբեր առաջարկներ։ Որոշում կայացնելու հարցում շտապողականություն չկա, քանի որ Հայաստանի ատոմային էլեկտրակայանի հնարավորությունները դեռ երկար ժամանակ թույլ կտան այն պահել էներգահամակարգում։ 

Այժմ իրականացվում է շահագործման ժամկետի երկարացման ծրագիր, որի ավարտից հետո՝ օգոստոսի վերջին կամ սեպտեմբերին, կստացվի թույլտվություն՝ ատոմակայանի ժամկետը մինչև 2036 թվականը երկարացնելու համար։ Դրանից հետո նախատեսվում է իրականացնել շահագործման ժամկետի երկարացման նոր ծրագիր։ Կառավարությունը չի շտապում նաև այն պատճառով, որ մոդուլյար ատոմակայանները նոր տեսակի են, իսկ նոր արտադրանքի գները սկզբնական շրջանում ավելի թանկ են լինում, քան որոշ ժամանակ անց։ Հզորության հետ կապված խնդիր չկա. ընտրվելու է այնպիսի հզորություն (օրինակ՝ 100 կամ 1000 մեգավատ՝ կախված մոդուլների թվից), որը համահունչ կլինի էներգետիկ համակարգին, սպառողներին, կարիքներին ու ֆինանսական հնարավորություններին։ Մոդուլյար ատոմակայանն ավելի ճկուն է, և դրա աշխատանքն էներգահամակարգում լինելու է ավելի սինխրոն։

Ներկայումս Հայաստանում ավելանում է վերականգնվող էներգետիկայի տեսակարար կշիռը, ինչը ճկուն գործիքների անհրաժեշտություն է առաջացնում։ Արևային կայանների թվի և դրվածքային հզորության աճի պատճառով որոշակի սեզոնների և ցերեկային ժամերի ստիպված են լինում լիցքաթափել հիմնական էներգետիկ հզորությունները՝ ճկունություն հաղորդելու համար երբեմն անջատելով Երևանի ՋԷԿ-ը կամ որոշակի չափով իջեցնելով Մեծամորի ատոմակայանի հզորությունը։ Ցերեկային ժամերին առաջացող ավելցուկը պլանավորվում է արտահանել այլ երկրներ։ 

Հաջողությամբ մեկնարկել են դեպի Վրաստան գնացող գծի կառուցման աշխատանքները, որոնց համար մի քանի տարի կպահանջվի, սակայն այն հնարավորություն կտա էլեկտրաէներգիան արտահանել Վրաստան և այնտեղից՝ այլ երկրներ։ Նաև հաջողությամբ արտահանում է իրականացվում Իրան, և 400 կիլովոլտ գծի կառուցման աշխատանքները գտնվում են ավարտական փուլում, ինչը թույլ կտա ավելի մեծ ծավալներ արտահանել, թեև այժմ էլ արտահանումն արվում է առանց դադարի ամբողջ տարվա ընթացքում։ Գծի կառուցման որոշ հատվածների շինարարության ժամկետը նախատեսված է մինչև 6 տարի։ Միջազգային, մասնավորապես՝ չինական ընկերությունն արդեն մեկնարկել է աշխատանքները, որոնց ավարտից հետո Հայաստանի էներգահամակարգն ավելի մեծ թողունակությամբ կկապվի Վրաստանի հետ։

Հայաստանում ավելացել են նաև էլեկտրաէներգիայի սպառման ծավալները, այդ թվում՝ արհեստական բանականության (ԱԲ) սերվերների մասով։ 2025 թվականին, 2024-ի համեմատ, արտադրանքի աճ է գրանցվել։ Բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարարության ջանքերով նախատեսվում է ավելի մեծ թվով ԱԲ գործարանների տեղակայում, որոնք համաշխարհային ցուցանիշներով էներգիայի ամենամեծ սպառողներն են՝ հովացման և աշխատանքի հետ կապված հարցերի պատճառով։ 

Ինչ վերաբերում է Միացյալ Նահանգների հետ համագործակցությանը, ապա ուսումնասիրության աշխատանքները գտնվում են ավարտական փուլում։ 2026 թվականի մայիսի վերջին կամ հունիսին Հայաստանի և Միացյալ Նահանգների արտգործնախարարները ստորագրել են համապատասխան փաստաթուղթ, և ակնկալվում է, որ 2026 թվականի երկրորդ կեսին՝ աշնանը կամ ձմռանը, կանցնեն շինարարության փուլին։

Ախալքալաք-Կարս երկաթուղու բացումը հնարավորություն է տալիս հայաստանյան ապրանքները տեղափոխել Ախալքալաք, այնտեղից՝ Կարս և դեպի եվրոպական երկրներ, ինչպես նաև հակառակ ուղղությամբ ներմուծումներ կատարել։ Սա լրացուցիչ շուկաներում հայտնվելու հնարավորություն է ստեղծում։ Օրեր առաջ Ախալքալաքում կայացած բացման միջոցառման ժամանակ շփումներ են եղել Վրաստանի վարչապետ Իրակլի Կոբախիձեի, ինչպես նաև Ադրբեջանի և Թուրքիայի համապատասխան ոլորտները համակարգող նախարարների հետ։ Բոլոր կողմերը գնահատում են արտադրանքը տարբեր երկրներով այլ շուկաներ տանելու հնարավորությունը, և առկա է դիրքորոշում, որ խաղաղությունը տալիս է տնտեսական օգուտներ քաղելու հնարավորություն։ 

Դեպի եվրոպական շուկա արդեն արտահանվել է «Ծաղիկի» խմբաքանակ, իսկ առաջիկայում նախատեսվում է գյուղմթերքի արտահանում։ Թուրքիայի պարագայում իրենց գործընկերները պետք է հայտնեն, թե ինչ ապրանք է իրենց հետաքրքրում։ Ադրբեջանի հետ երկաթուղու միջոցով արտահանման և ներկրման փորձ եղել է և շարունակվում է։ Վստահաբար, Թուրքիայում ևս կգտնվեն ապրանքներ, որոնք հետաքրքրություն կառաջացնեն երկուստեք, սակայն ծավալային տվյալների հստակեցման համար պետք է դիմել Էկոնոմիկայի նախարարություն, որը համակարգում է ոլորտը։

Հայաստանի տարածքով անցնող երկաթուղային ցանցի զարգացումը կարևոր առաջնահերթություն է, և այդ նպատակով Ախորիկի ու Երասխի հատվածների համար հայտարարվել է նախագծման մրցույթ։ Նախագծի պատրաստ լինելուց հետո կհայտարարվի շինարարության մրցույթ՝ երկաթուղին արդիականացնելու և այլ երկրների ցանցերին կապելու համար։ Այս պահին ռուսական կողմի գործընկերների հետ աշխատանքները շարունակվում են գոյություն ունեցող պայմանագրերի շրջանակներում, ինչպես գազի դեպքում։ Թե կոնկրետ որ ենթակառուցվածքի շինարարական աշխատանքները կսկսվեն տարվա երկրորդ կեսին, դեռևս դժվար է ասել. վերջնական որոշման դեպքում այդ մասին կհայտնվի։ 

Ինչ վերաբերում է Գագարինում բացված առաջին գործարանին և Ամերիկայից ներկայացուցիչների հնարավոր այցին ու մատուցվող ծառայություններին, ապա այդ ոլորտը չի համակարգվում տվյալ գերատեսչության կողմից, և հանրային մեկնաբանություններ չեն տրվում սիրողական մակարդակի պատկերացումների պատճառով։